STIPO

Eenzaamheid zien we vaak als een probleem van senioren, 65-plussers en gepensioneerden. Achter de geraniums in een somber verzorgingshuis, de partner overleden en geen aansluiting met nieuwe mensen kunnen vinden. Het is het schrikbeeld over deze generatie. Helaas voor sommige senioren licht dit dicht tegen de waarheid aan.

Zou u me geloven wanneer ik vertel dat eenzaamheid net zo goed een probleem is van pubers en jonge professionals in de bloei van hun leven? Van mensen de buurjongen om de hoek die gepest wordt door alle andere kinderen en van de pas afgestudeerde die gedwongen is verhuisd naar een andere stad om een baan te krijgen?

Eenzaamheid

Eenzaamheid is een gevoel dat ontstaat bij een gebrek aan kwalitatief en kwantitatief goede sociale contacten. Weiss (1973) maakt onderscheid tussen twee verschillende soorten eenzaamheid, namelijk de sociale en de emotionele eenzaamheid. De sociale eenzaamheid wordt veroorzaakt wanneer mensen het gevoel hebben te weinig sociale relaties te hebben. Dit is een kwantitatief probleem. Emotionele eenzaamheid aan de andere kant, gaat over een kwalitatief probleem. Dit is de eenzaamheid die ontstaat wanneer het gevoel ontstaat iemand te missen om intieme dingen mee te delen.

Eenzaamheidsproject In de Buurt

De Vrije Universiteit (VU) onderzocht eenzaamheid bij de Nederlandse bevolking. Zij concludeerden dat ongeveer één derde zich wel eens eenzaam voelt en dat ongeveer 10% van de Nederlanders ernstig eenzaam is. Ouderen worden gezien als de meest eenzame groep. Van de ouderen zelf geeft 60% aan dat eenzaamheid onder ouderen een serieus en groot probleem is. Dit terwijl slechts 12% van de ouderen aangeeft zich eenzaam te voelen (Revenson & Johnson, 1984).

Eenzaamheid is echter niet alleen een probleem bij ouderen merken de onderzoekers van de VU op. Dit blijkt ook uit de cijfers. Het aantal eenzamen is in de leeftijd tussen de 30 en 60 jaar absoluut gezien het grootst. Relatief gezien is het aantal eenzamen in de leeftijd van 15-24 jaar en 75+ het grootst. Dat betekent dat alleen de ouderen boven de 75 jaar zich vaker eenzaam voelen dan gemiddeld.

Voor meer achtergrondinformatie kunt u hier de PDF downloaden van het korte essay over ‘Eenzaamheid in de stad’ dat Sander van der Ham speciaal voor de bijeenkomsten schreef.

Het doorbreken van een taboe

Hoeveel we ook weten over eenzaamheid en hoe goed we dit ook in cijfers weten te vertellen, het onderwerp blijft een taboe. We spreken er niet vaak over. Misschien met intieme vrienden en familieleden, maar zeker niet met onbekenden. Eenzaamheid is een moeilijk bespreekbaar onderwerp. Dat heeft ermee te maken dat eenzaam zijn en vrienden om je heen hebben om je hart bij uit te storten elkaar vaak uitsluiten. Maar ook is een gesprek over eenzaamheid niet snel een onderwerp voor in de kroeg of aan de eettafel.

Eenzaamheidsproject In de Buurt

Eenzaamheid wordt dus al snel een vicieuze cirkel. Doordat het moeilijk bespreekbaar is zul je weinig mensen bereid vinden er over te praten, wat weer leidt tot het gevoel eenzaam te zijn. Daarnaast staat eenzaamheid hoog op de politieke agenda. Mede door maatschappelijke ontwikkelingen zoals individualisering, vergrijzing en de veranderende rol van vrouwen in de maatschappij (steeds meer vrouwen zijn hoogopgeleid en hebben andere verwachtingen van relaties, dit leidt er mede toe dat zowel veel vrouwen als mannen langer door het leven gaan als vrijgezel) neemt eenzaamheid en sociale isolatie toe.

Samenvattend zien we een sterke groei van sociaal geïsoleerde en eenzame mensen en tegelijkertijd rust er een taboe op het spreken over eenzaamheid. Dit betekent dat de problematiek in de toekomst steeds ernstiger zal worden. Reden des te meer voor YD+I, Stichting Doen en het Ministerie van VWS om het taboe bespreekbaar te maken en te doorbreken. YD+I verzamelde hiervoor een groep van acht kunstenaars en een groep professionals vanuit allerlei vakgebieden die tijdens het project hun kennis inbrachten. YD+I zocht via deze weg naar creatieve manieren om over eenzaamheid in gesprek te raken en daarmee het taboe te doorbreken.

Kunst en eenzaamheid: twee conclusies

Over het project ‘In de Buurt’ kunnen twee belangrijke conclusies worden getrokken:

Het taboe is te doorbreken, maar alleen op een indirecte manier

Eenzaamheidsproject In de Buurt

Eenzaamheid is een taboe, een moeilijk onderwerp om over in gesprek te raken. Dit vraagt om indirecte manieren om het thema aan te roeren. Dit project toont aan dat kunst een geschikte manier is om indirect over eenzaamheid te praten. Het gesprek over de kunst(activiteit) is uitgangspunt terwijl er alle ruimte is voor andere gespreksonderwerpen. Hierin staat ook de rol van de kunstenaar centraal. Deze moet zich kenmerken door openheid, veiligheid en voorzichtigheid.

De persoonlijke zoektocht bepaalt het succes

Eenzaamheid is van iedereen en alledag. Niet alleen een beperkte groep mensen is eenzaam of sociaal geïsoleerd. Iedereen zal het gevoel herkennen of weleens ervaren hebben. Het was dit uitgangspunt dat de meeste kunstenaars kozen voor hun project. Door bij zichzelf op zoek te gaan naar wat voor hen eenzaamheid is, waar het door wordt veroorzaakt en wat dit betekent voor de eigen sociale omgeving kregen de individuele kunstprojecten een grote mate van authenticiteit en oprechtheid.

De kunstenaars waren hierdoor kwetsbaar en geloofwaardig in hun zoektocht. Een belangrijke factor bij het doorbreken van het taboe op eenzaamheid is daarom dat de methode authentiek is. Dit is meer dan oprechte interesse in de gevoelswereld van de gesprekspartners. Dit vraagt om het daadwerkelijk begrijpen.

Met de huidige methoden bereiken gemeenten en welzijnsinstellingen slechts een klein gedeelte van de harde kern van eenzamen en sociaal geïsoleerde mensen (Lilian Linders, 2003). Daarnaast is praten over eenzaamheid voor veel mensen erg moeilijk, men ziet het als ‘een falen dat niemand graag wil toegeven’ (Gierveld, 2003). Concluderend kan kunst daarom een belangrijke bijdrage leveren aan de bestaande methoden om eenzaamheid te signaleren en behandelen.

Een impressie van de projecten

Hier leest u een korte impressie van de acht voltooide projecten. Ieder gaan ze op een eigen manier met eenzaamheid en het taboe aan de slag.

Portret schilderen: ‘Ben ik misschien toch eenzaam?’

Tekenaar en schilder Dennis Lohuis van YD+I schilderde in drie sessies een portret van een dominee. Tijdens deze sessies kwamen allerlei onderwerpen ter sprake, waaronder ook eenzaamheid. Het uiteindelijke resultaat was een bijzonder portret met een verhaal. Het bleek een succesvolle manier om over eenzaamheid in gesprek te raken.

Eenzaamheidsproject In de Buurt

Restaurant Sartre: ‘Oog ik eenzaam?’

Designer Marina van Goor ontwikkelde een restaurant waar mensen alleen kunnen eten. Het concept is er op gericht om je af te sluiten van de andere bezoekers. Typerend zijn de eenpersoons zitplekken met een TV. Zij noemde dit concept ‘Restaurant Sartre’. Wanneer je in een regulier restaurant alleen eet dan heb je al snel het gevoel dat iedereen je aan zit te kijken, het is immers raar dat je alleen bent. In Restaurant Sartre is het juist vanzelfsprekend dat mensen ‘alleen’ eten.

Bloemen schilderen: ‘Kan ik u vertellen hoe eenzaam ik ben?’

Een ander project werd bedacht door Peik Suyling van YD+I. Hij organiseerde wekelijkse workshops bloemen schilderen met vrouwen in een opvangtehuis voor vrouwen met psychiatrische problematiek. Hoewel een moeilijke doelgroep om te doorgronden en over gevoelens en gedachten aan het praten te krijgen bleek het schilderen van bloemen een goed uitgangspunt. Het leidde namelijk niet alleen tot bijzondere tekeningen, maar vooral tot diepgaande gesprekken en verbondenheid tussen de vrouwen in de opvang. Iets wat normaal niet voorkwam volgens de begeleiders.

Eenzaamheidsproject In de Buurt

Situaties van Eenzaamheid: ‘Ben jij ook weleens eenzaam?’

Madelinde Hageman ontwierp speciaal voor dit project een website. Zij combineerde hiervoor twee ideeën. Ten eerste dat veel mensen graag willen praten over eenzaamheid maar niet weten hoe of niet durven omdat ze bang zijn voor de reactie van anderen. Het andere idee ontstond toen zij het woord ‘Sneeuw’ uit de Eskimotaal, dat vele verschillende nuances heeft, verving door het woord eenzaamheid. Dit leidde tot combinaties als ‘aniuk: eenzaamheid om te laten smelten’ en ‘ersertok: bewegende eenzaamheid’.

Op de website kunnen mensen volledig anoniem een situatie beschrijven waarin ze zich eenzaam voelden. Deze situatie kunnen zij dan vervolgens koppelen aan één van de ‘sneeuw-eenzaamheidswoorden’.

Korte film over eenzaamheid: ‘Staat ‘je eenzaam voelen’ gelijk aan daadwerkelijk eenzaam zijn?’

De Belgische kunstenares Sarah Carlier ging terug naar haar geboortedorp. Daar vroeg zij enkele bewoners mee te werken aan een korte film over eenzaamheid. Veel mensen waren hiertoe bereid. Ze vond al snel een geschikte ruimte. Zij filmde van binnen naar buiten. Ze vroeg de dorpsbewoners voor het raam te gaan staan en één voor één langzaam weg te lopen, tot er uiteindelijk geen mensen meer voor het raam stonden. De stilte, het langzame en ogenschijnlijk ongecoördineerde vertrek maken de film tot een indrukwekkende zoektocht naar het eigen individuele gevoel van eenzaamheid. Zowel voor de kunstenares als voor de toeschouwer.

Eenzaamheidsproject In de Buurt

Een campagne tegen eenzaamheid: ‘Kent u de schoonheid van eenzaamheid?’

Maaike Roozenburg ontwikkelde het idee een campagne over eenzaamheid te voeren. Haar uitgangspunt was dat de media een beeld schetst van ‘de ideale persoon’. Het streven naar deze ideale persoon is juist één van de manieren die leidt tot eenzaamheid. Ze argumenteert bijvoorbeeld dat veel bekende mensen zich juist vaak eenzaam voelen doordat zij een positie hebben waar anderen zich moeilijk in kunnen inleven. Het zullen dus ook deze bekende mensen zijn die een belangrijke rol kunnen spelen bij het doorbreken van het taboe.

Daarnaast maakte zij een aantal zelfportretten van momenten dat zij zichzelf eenzaam voelde. Ze gebruikte deze zelfportretten als reflecties op haar eigen gevoel van eenzaamheid. Bovendien veranderde dit ook haar beeld van de campagne. Juist de uitingen (foto’s, tekeningen, etc.) van de individuele mens die zich eenzaam voelt kunnen een sterk campagnebeeld vormen.

Eenzaamheidsproject In de Buurt

De Eenzaamheidswijzer: ‘Waarom bent u toch zo eenzaam?’

Martijn Engelbrecht, proceskunstenaar, ontwierp de Eenzaamheidswijzer (pdf). De aanleiding voor zijn uitgewerkte concept beschrijft hij als volgt:

‘In deze tijd van multi-communicatie lijkt eenzaamheid het laatste taboe. Slechts 32% van de Nederlanders geeft toe zich eenzaam te voelen terwijl 98% gevoelens van eenzaamheid kent. Voortdurend zoeken we afleiding van onze eenzaamheid zonder te beseffen dat eenzaamheid een existentiële levenskracht is die omarmd moet worden. Verwerp het verzet tegen eenzaamheid en vind een uitweg uit deze IK-maatschappij.’

Sandwichborden

Filmmaakster Inge Willems maakte een compilatie van momenten dat de kunstenaars met Sandwichborden de straat opgingen. Op deze borden hadden zij een vraag of een gedachte over eenzaamheid opgeschreven die henzelf bezighield. Inge filmde op welke manier mensen reageerden op deze borden en welke gesprekken hierover ontstonden.

Eenzaamheidsproject In de Buurt

Het project in de media

Op 26 februari waren Madelinde Hageman en Sander van der Ham te gast bij Sabine Lubbe Bakker voor een radio-uitzending van Amsterdam FM over eenzaamheid

De Volkskrant publiceerde een uitgebreid artikel (link naar het artikel) over het eenzaamheidsproject (en ander werk van YD+I) als voorbereiding op de conferentie ‘What Design Can Do’ op 26 en 27 mei 2011

Klik hier voor de website van YD+I

Klik hier voor de blog van het project

Klik hier voor de essay van Sander van der Ham over ‘Eenzaamheid in de stad

Bekijk hier ook de documentaire van Metropolis ‘Nieuw in de stad’ over 4 mensen die om verschillende redenen naar de stad verhuizen om daar een nieuw leven op te bouwen.

Stipo en Eenzaamheid

Sander van der Ham is stadspsycholoog bij Stipo. Hij richt zich op de beleving van de mens in de stad. Hoe ontstaat deze en waar heeft dat mee te maken? In zijn zoektochten haalt hij steeds nieuwe thema’s aan die op het snijvlak van de persoonlijke belevingswereld en de stedelijke planning liggen. Het doel hiervan is om de geplande en geleefde stad aan elkaar te verbinden.

Eenzaamheid is één van de nieuwe thema’s waar Sander zich mee bezighoudt. Het onderwerp heeft veel raakvlakken met het thema ‘thuisgevoel’ waar Stipo het afgelopen jaar veel aandacht aan besteede. Onder andere in de Afrikaanderwijk in het woonatelier Pal Maas en nu ook in de gemeente Zaanstad waar Stipo een onderzoek doet naar thuisgevoel in de wijk Poelenburg.

Ook houdt Sander regelmatig lezingen over deze thema’s. Vorig jaar gaf hij een lezing voor de opleiding Architectuur van de TU Eindhoven en begin dit jaar gaf hij een lezing over ‘De Ziel van Tilburg’. Daarnaast schreef hij voor de VPRO negen blogs over verschillende stadpsychologische thema’s en publiceerde hij een essay over hoe de stad uit kan nodigen tot beweging.

Meer info

Contactpersoon: Sander van der Ham
Klik hier om Sander een mail te sturen
Of klik hier voor de contactgegevens van Stipo

Advertenties

Over Jeannette Rijks

Als eenzaamheidsexpert leer ik hulpverleners zoals coaches, therapeuten, trainers en counselors - professionals dus - anderen succesvol helpen bij de aanpak van eenzaamheid. Mijn motto: het kan wel!
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s